Praktijgeval. Boomkwekerij Sylva, een familiebedrijf met diepe wortels

| Afdrukken |

Een familiebedrijf kan metaforisch worden vergeleken met een boom. De boom groeit in de loop der jaren, krijgt meerdere vertakkingen en moet te gepasten tijde gesnoeid worden. Minder dan 30% van de familiebedrijven is na de tweede generatie nog in familiale handen en 13% overleeft de derde generatie. Een degelijk opvolgingsplan is een eerste voorwaarde om de generatietoets vlot te doorstaan.

Bosboomkwekerij Sylva (nvdr: Latijns voor bos) is al jaren in handen van de familie Van Hulle. Marc Van Hulle heeft het bedrijf gedurende 30 jaar geleid, samen met zijn broers. In 2003 heeft hij beslist het bedrijf alleen verder te zetten. Marc en zijn vrouw Lucie hebben drie kinderen: Bram, Tim en Sven. Twee van hen zijn actief in het bedrijf: Bram is verantwoordelijk voor de productie en Tim neemt het commerciële luik voor zijn rekening. Jongste zoon Sven is vandaag niet actief bij Sylva, maar sluit niet uit dat hij in de toekomst in het bedrijf stapt.

Zaakvoerders Marc, Bram en Tim vormen samen met de externe bedrijfsleider, die het bedrijf door en door kent, en de productiemanager het managementteam. Marc is meerderheidsaandeelhouder, Bram en Tim hebben elk een kleiner pakket aandelen.

Marc Van Hulle is ervaringsdeskundige in vraagstukken en problemen die kunnen opduiken in een familiebedrijf. Om te vermijden dat moeilijkheden uit het verleden zich zouden herhalen en bijgevolg om te anticiperen op toekomstige situaties, vonden Marc en zijn gezin de tijd rijp om een aantal afspraken te maken en deze te expliciteren in een familiaal charter. Prof. dr. Johan Lambrecht en de projectcoördinator van BEBEO loodsten Marc, Lucie, Bram en Tim door het overleg. Het gesprek vormde de eerste aanzet voor het opstellen van een familiaal charter.

Het familiaal charter: de grondwet van de familie

“Een familiaal charter kan worden beschouwd als een familiale grondwet. Daarin worden de rechten en plichten van de verschillende familieleden vastgelegd. Een dergelijk charter kan best worden opgemaakt op een onverdacht moment, niet op het moment dat een familiaal probleem zich stelt.”
prof. dr. Johan Lambrecht

Afhankelijk van de situatie kunnen verschillende delen worden opgenomen in het familiaal charter:

• welke waarden stellen het bedrijf en de familie voorop?
• welke visie heeft men op eigenaarschap en de rol van actieve en passieve aandeelhouders?
• wie kan er aandeelhouder worden?
• hoe wordt de winst verdeeld?
• hoe wordt de overdracht van aandelen geregeld?
• onder welke voorwaarden kan er in het familiebedrijf worden gewerkt?

“Het expliciteren van de waarden die het bedrijf en de familie hoog in het vaandel dragen vormt een goed uitgangspunt voor het opstellen van het familiaal charter. De reden daarvoor is dat de waarden de toetssteen vormen voor alle beslissingen die nadien genomen worden en in het charter tot uitdrukking komen.”
prof. dr. Johan Lambrecht

De bedrijfs- en familiale waarden

Marc Van Hulle heeft een aantal jaar terug zijn visie neergepend over welke waarden volgens hem belangrijk zijn voor het bedrijf en voor de familie. Dergelijke waarden zijn uiteraard maar relevant als ze door alle actieve gezinsleden worden onderschreven.

Marc vat de waarden samen in het acroniem BARK:
Beroepstrots
Arbeidsvreugde
Respect en vertrouwen
Klantentoewijding

Bark is het Engelse woord voor schors. Marc Van Hulle: “Een schors groeit mee met de boom en beschermt de boom tegen invloeden van buitenaf. Dat is precies wat onze bedrijfswaarden en familiale waarden moeten doen.”

“De familiewaarden en de bedrijfswaarden dienen in principe dezelfde te zijn. Het familiebedrijf kan worden gezien als een raderwerk, waarin het bedrijf, de familie en het individu raders vormen. Opdat de machine goed zou werken, moet ze geolied worden. Waarden vormen een onderdeel van de smeermiddelen.”
prof. dr. Johan Lambrecht

Om de violen gelijk te stemmen, hebben we een denkoefening georganiseerd waarbij Marc, Lucie, Bram en Tim de kans kregen om aan te geven welke waarden zij vooropstellen en welke invulling ze daaraan geven. Na overleg bleek dat iedereen de BARK-waarden aanhangt.

Beroepstrots

Onder beroepstrots verstaat de familie Van Hulle de fierheid over het métier van bosboomkweker.

“Fierheid over zijn métier is een heel belangrijke waarde voor een familie-ondernemer. Zo noemt de Italiaanse familie Antinori, een wijnbouwbedrijf dat meer dan 625 jaar bestaat, zichzelf nog steeds ‘landbouwer’. Ze zijn terecht trots op hun stiel.”
prof. dr. Johan Lambrecht

Sylva is een open bedrijf, ze maken er werk van om te communiceren. Sylva is een klinkende naam in de streek en heeft de laatste jaren veel persaandacht gekregen, onder meer naar aanleiding van de talloze prijzen die het bedrijf in de wacht sleepte. Marc Van Hulle vertelt met trots over de maatschappelijk duurzame opdracht die Sylva vervult.

Marc Van Hulle: “Weinig mensen kunnen zich een beeld vormen van wat een bosboomkwekerij precies doet. Wanneer ik vertel dat we onder meer populieren verbouwen, die nadien worden versnipperd en gebruikt als bio-massa in energiecentrales, krijgt onze activiteit een heel andere dimensie. Ik probeer mensen ook bewust te maken van het feit dat groen er niet vanzelf komt; Sylva zorgt mee voor de ontwikkeling van het landschap. Wij produceren en verkopen jonge natuur.”

Arbeidsvreugde

De familie Van Hulle verstaat onder arbeidsvreugde voornamelijk het werk graag doen, met volle ‘goesting’.

Respect en vertrouwen

Respect en vertrouwen worden in één adem genoemd. Onder respect en vertrouwen verstaat de familie Van Hulle: respect en vertrouwen tussen familieleden en tussen generaties, en binnen de generaties.

“Respect en vertrouwen zijn heel belangrijk. Het is heel belangrijk om 'de rangen te sluiten': als één van de drie zaakvoerders op zijn terrein een gegronde beslissing neemt is het heel belangrijk dat de andere twee hem daarin onvoorwaardelijk steunen.”
prof. dr. Johan Lambrecht

Klantentoewijding

Vaak wordt er gesproken over klantentevredenheid. Bij Sylva verkiezen ze het begrip klantentoewijding. Door zich te engageren naar de klanten toe en de klanten te beschouwen als partners, wordt een langetermijnrelatie opgebouwd waaruit normalerwijze klantentevredenheid voortvloeit. Onder klantentoewijding verstaat men in eerste instantie het opbouwen van een positieve relatie met de klant.

Aan de verschillende familieleden werd de vraag gesteld of ze vinden of er nog andere waarden van belang zijn. Ontspanning en samenhang werden nog aangehaald. Met ontspanning wordt bedoeld dat er naast werken ook tijd gemaakt moet worden voor andere dingen, zoals recreatie, zowel in als naast het werk. Als voorbeeld worden de vele zakenreizen aangehaald die Marc Van Hulle maakt en die een manier vormen om het aangename aan het nuttige te koppelen. Ook buiten het werk moet er ruimte zijn om met zijn eigen interesses en gezin bezig te zijn.
Marc Van Hulle: “Het gaat niet zozeer om veel werken, maar wel om slim werken.”

Onder samenhang verstaat men dat alle neuzen in dezelfde richting moeten staan. Ook in moeilijke omstandigheden moet men blijven communiceren met elkaar en trachten tot een compromis te komen waarin iedereen zich kan vinden.

Prof. dr. Lambrecht treedt de familie Van Hulle hierin bij. Hij ziet de waarden ontspanning en samenhang niet als aparte waarden, maar eerder als een aansluiting op de eerder genoemde BARK-waarden. Op aanraden van prof. dr. Lambrecht voegt de familie Van Hulle nog een vijfde waarde toe aan het lijstje, met name het evenwicht tussen de familie, het bedrijf en het individu.

“Een familiebedrijf kan worden gezien als een open systeem, een soort raderwerk. Het familiebedrijf als geheel met als onderdelen familie, bedrijf en individu kunnen maar naar behoren werken als er een evenwicht bestaat tussen de drie. Een tijdelijk onevenwicht is uiteraard mogelijk, zolang het evenwicht nadien maar wordt hersteld. De goede werking wordt bevorderd door zogenaamde smeermiddelen. We denken daarbij onder meer aan waarden, de missie en visie, communicatie en het opstellen van een familiaal charter.”
prof. dr. Johan Lambrecht

Evenwicht tussen de familie, het bedrijf en het individu

Vermijden dat een onderdeel het andere te veel belast.

Prof. dr. Lambrecht besluit het debat over de waarden met het benadrukken van het belang van het communiceren ervan. Het is belangrijk om de waarden door te geven aan de volgende generatie en aan de medewerkers. Daartoe kan men de waarden visueel voorstellen en simpelweg ophangen in het bedrijf of ze blijven herhalen in de communicatie naar de stakeholders toe.

De eigenaarsvisie op het bedrijf

Het is goed om stil te staan bij de vraag: “Wat is het meest essentiële dat we als eigenaarsfamilie willen voortzetten?” Op deze vraag zijn meerdere antwoorden mogelijk. Zo kan het in stand houden van het vermogen, het garanderen van de continuïteit van het bedrijf en/of de werkzekerheid, worden vooropgesteld. Ook een standpunt innemen over de vraag of het bedrijf in familiale handen moet blijven in de toekomst, is vaak niet eenduidig te beantwoorden.

Na intern overleg besluiten Marc, Bram en Tim dat er sowieso sprake moet zijn van een familiale verankering in het bedrijf Sylva. Daarmee bedoelen ze dat het bedrijf in handen moet blijven van de familie en dat de familie de strategische keuzes moet maken. Ze sluiten echter niet uit dat externen zich bezighouden met de operationele leiding van het bedrijf. Vandaag is dat ook al voor een stuk zo: bedrijfsleider Jan stond mee aan de wieg van het bedrijf in zijn huidige gedaante met Marc Van Hulle aan het roer.

Marc Van Hulle: “De familie Van Hulle is al generaties lang actief in de bosboomkwekerij. De naam doet in de streek direct een belletje rinkelen. We vinden het dan ook een goede basis om in de toekomst op verder te gaan. Meer nog, we willen een familiale verankering in het bedrijf Sylva en niet alleen in de activiteit bosboomkwekerij.”

De rol van aandeelhouder: de keuze voor actieve en/of passieve aandeelhouders

Een moeilijk vraagstuk is: wie kan er aandeelhouder worden van het bedrijf?. Naar de toekomst toe, en met een volgende generatie die zich aandient, moet men uitmaken wie er al dan niet aandeelhouder kan worden van het familiebedrijf. Kunnen alleen diegenen die ook actief werken in het bedrijf aandeelhouder worden? Of is er ook een rol weggelegd voor passieve aandeelhouders? Welke meerwaarde kunnen die passieve aandeelhouders leveren? Is het financieel en praktisch haalbaar om alleen maar actieve aandeelhouders te hebben? Moet de actieve aandeelhouder lid zijn van het managementteam of volstaat het dat hij werknemer is van het bedrijf?

Deze vragen vergen de nodige aandacht. Het antwoord op elk van de vragen is verschillend voor elk bedrijf. Na intern overleg, geven Marc, Bram en Tim er de voorkeur aan dat een aandeelhouder ook actief is in het bedrijf. Ze motiveren hun visie door te stellen dat alleen actieve aandeelhouders met kennis van zaken beslissingen kunnen nemen. Uiteraard kunnen kinderen die niet in het bedrijf actief zijn niet zomaar buitenspel worden gezet. Het erfrecht zorgt ervoor dat er gelijkberechtiging plaatsvindt tussen alle kinderen. Indien de pater familias beslist om zijn aandelen te schenken aan één of meerdere van zijn kinderen, dan moet hij ook voorzien in een gelijkwaardige compensatie van de andere kinderen. Prof. dr. Lambrecht benadrukt dan ook dat het belangrijk is om een patrimonium op te bouwen naast het eigenlijke familiebedrijf, zodat de bedrijfsleider later zijn andere kinderen kan compenseren indien ze niet bij het bedrijf betrokken willen worden.

“Geval per geval moet men nagaan welke rol de passieve aandeelhouder kan spelen voor het bedrijf. Indien die passieve aandeelhouder zich verantwoordelijk gedraagt is er mogelijk geen bezwaar. Ook kan de pater familias meer aandelen schenken en/of verkopen aan de actieve kinderen, zodat hun stem zwaarder doorweegt in de eigenlijke besluitvorming.”
prof. dr. Johan Lambrecht

Bij het vastleggen van wie aandeelhouder kan worden moet men ook stilstaan bij de overdracht van de aandelen. Wat gebeurt er bijvoorbeeld als er een aandeelhouder overlijdt? Laat men de aandelen vererven door de erfopvolgers van de overleden aandeelhouder? Of verkiest men om de andere aandeelhouders voorkooprecht te geven? Zo ja, aan welke waarde verkoopt men de aandelen? Prof. dr. Lambrecht adviseert om dergelijke afspraken notarieel te laten vastleggen in een aandeelhoudersovereenkomst. Het vastleggen van die bepalingen in een aandeelhoudersovereenkomst en het verlijden van die akte voor een notaris maken ze nadien ook juridisch afdwingbaar.

De familie Van Hulle was na afloop van het gesprek tevreden over de aangehaalde punten en de overeenstemming in standpunten die werd bereikt. Deze eerste aanzet vormt de basis voor het familiaal charter.

Met de steun van de Vlaamse overheid, het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) en Unizo Oost-Vlaanderen.