SEE Insights – semester 5

SDGs, CSRD, ESG… Deze termen kennen al lang geen geheimen meer. De jongeren van vandaag zien duurzaamheid dan ook niet langer als een opdracht, maar als de normaalste zaak van de wereld. Om dit verder te ondersteunen identificeerde het partnerschap in het afgelopen semester verschillende goede praktijken. We kwamen samen in Szczecin om de koppen bijeen te steken.

Tijdens de vijfde partnermeeting in Szczecin (Polen) op 16-17 juni 2026, richtte het partnerschap zijn aandacht op een thema dat de toekomst van het ondernemerschap steeds sterker vormgeeft: duurzaamheid.

Het thema van deze bijeenkomst – Het ontwikkelen van een duurzaamheidscultuur onder de ondernemers van morgen – weerspiegelt een bredere transformatie binnen de Europese samenlevingen en economieën. Duurzaamheid is niet langer een nichekwestie of een optionele aanvulling op bedrijfskundig onderwijs. Het is een kerndimensie geworden van hoe bedrijven waarde creëren, hoe investeerders kapitaal toewijzen en hoe jongeren de loopbanen die ze nastreven en de toekomst waar ze naar verlangen voor zich zien. De SDG’s bieden een gemeenschappelijke taal die weerklank vindt bij zowel beleidsmakers, docenten, ondernemers als studenten, en zijn geïntegreerd in onderwijsprogramma’s en goede praktijken in verschillende SEE-partnerregio’s.

Voor jonge mensen van 15 tot 20 jaar is duurzaamheid geen abstract concept, maar de realiteit waarin zij opgroeien. De uitdaging voor het ondernemerschapsonderwijs is om dit bewustzijn te kanaliseren en om te zetten in concrete competenties: het vermogen om duurzame bedrijfsmodellen te ontwerpen, om sociale en ecologische impact te meten en te communiceren, om verantwoorde keuzes te maken in onzekere tijden, en om de groene transitie niet te zien als een beperking, maar als een katalysator voor innovatie, concurrentievermogen en ondernemerskansen.

Het 5e Internationale Leerevenement vond plaats in Szczecin – dat zich snel ontwikkelt tot een van Europa’s meest dynamische knooppunten voor offshore windenergie. Dit bood een passend en inspirerend decor voor discussies over duurzaam ondernemerschap.

DAG 1 – DINSDAG 16 JUNI 2026: ERVARINGSUITWISSELING

Dag 1 opende met welkomstwoorden van de gastheer, de regio West-Pommeren, en van Grégory Sagez, CEO van BGE Hauts-de-France, die optrad namens de leidende partner. De ochtendsessie was gewijd aan presentaties van goede praktijken uit de partnerregio’s, waarbij elke partner een presentatie gaf gevolgd door een vraag-en-antwoordsessie. Na een netwerkpauze namen de deelnemers deel aan een interactieve World Café-workshop onder leiding van professor Jarosław Korpysa van de Universiteit van Szczecin. De workshop bood een interactief forum voor het uitwisselen van ervaringen, het reflecteren op gedeelde uitdagingen en het verkennen van innovatieve benaderingen om duurzaamheid te integreren in het ondernemerschapsonderwijs.

DAG 2 – WOENSDAG 17 JUNI 2026: STUDIEBEZOEK

Dag 2 stond in het teken van studiebezoeken aan twee instellingen in Szczecin: het West-Pommers Centrum voor Nascholing van Leraren (ZCDN) en de Universiteit van Szczecin. Deze bezoeken gaven deelnemers inzicht in hoe duurzaamheid en ondernemerschap worden geïntegreerd in de onderwijspraktijk.

GEDEELDE GOEDE PRAKTIJKEN

REGIO LAZIO: IMPRESA IN AZIONE & B-CORP INCUBATOR – READY TO GO!

B Corp School: InVento Innovation Lab is de eerste Italiaanse sociale B Corp-onderneming (opgericht in 2017). B Corp School is een nationaal programma – gezamenlijk ontworpen met het Italiaanse Ministerie van Onderwijs (MIM) en erkend als PCTO – dat middelbare scholen verbindt met B Corp-bedrijven. Studententeams ontwerpen echte startups die aansluiten bij de B Corp-waarden en de 17 VN-SDG’s, onder begeleiding van mentoren uit B Corp-bedrijven. Het jaar wordt afgesloten met de Changemaker Competitie. Het programma is inmiddels toe aan de 8e editie en heeft duizenden studenten in heel Italië bereikt.
B Corp School Incubator: Een pre-seed incubatieprogramma voor afgestudeerden van de B Corp School.
Impresa in Azione: JA Italia (opgericht in 2002) is ’s werelds grootste non-profitorganisatie voor ondernemerschapsonderwijs voor jongeren. Impresa in Azione – door de Europese Commissie erkend als “de meest effectieve langetermijnstrategie voor de groei en inzetbaarheid van jongeren op school” – is het meest verspreide ondernemerschapsonderwijsprogramma voor het hoger secundair onderwijs in Italië. Deelnemende klassen richten miniondernemingen op en beheren deze van concept tot marktintroductie op basis van Project Based Learning. Winnende teams krijgen toegang tot Gen-E, het Europese Festival voor Jong Ondernemerschap (Riga, juli 2026).

REGIO HAUTS DE FRANCE: REV3-BELEID -> VEERKRACHTIGE ONDERNEMER

Een serious board game dat ondernemers bewust maakt van de klimaatuitdagingen. Spelers beheren een bedrijf gedurende 30 jaar (6 beurten × 5 jaar), waarbij ze reageren op klimaatgebeurtenissen en strategische keuzes maken om kwetsbaarheid om te zetten in veerkracht. Gecreëerd in 2026 als het eerste resultaat van de werkgroep duurzame ontwikkeling van het Maison des Entrepreneurs.

BGE HAUTS DE FRANCE: QUAND ENTREPRENDRE FAIT SENS: Een hybride publicatie (1 boek + 1 podcast) met daarin 10 milieubewuste ondernemers binnen 10 duurzaamheidsthema’s: mobiliteit, tweedehandseconomie, duurzaam toerisme, voeding, digitaal, biodiversiteit, governance, verkoop in bulk en zero waste, inclusie en ecodesign.

LOKAAL BESTUUR RIGA:

In het Humaniora Middelbare School van het Centrum van Riga is een spelvorm ontwikkeld waarbij studenten de SDG’s rangschikken, om daarna één specifieke SDG te analyseren, waarbij ze de gevolgen, lokale voorbeelden en aanbevelingen identificeren. Dit ontwikkelt het kritisch denken en de motivatie om duurzaamheid toe te passen in de eigen projecten van studenten.
Van Idee naar Echte Verandering op School (Noords Gymnasium Riga): Een door studenten geleid initiatief dat een schoolbreed papierrecycling- en hergebruiksysteem heeft opgezet. Volledig zelfvoorzienend zonder lopende kosten.
Business Marathon: Van Idee tot Prototype (Middelbare School Imanta): Een intensief eendaags evenement voor ruim 50 studenten van verschillende scholen in Riga. Teams gaan in één dag van concept naar prototype, bedrijfsmodel en een openbare presentatie. Negen Letse universitaire partners zorgen voor mentoren. Tegen lage kosten, pro-bono en volledig repliceerbaar.

PROVINCIE HARGHITA: ECO-ISLE

Eco-Isle is een gratis online educatief spel dat is ontwikkeld als onderdeel van een Erasmus+-project. Spelers beheren een bedrijf op een virtueel eiland en nemen beslissingen die gericht zijn op duurzaamheid, wat het ondernemend denken stimuleert via strategie, middelenbeheer en bewustzijn van de milieu-impact. Het spel is gratis beschikbaar in meerdere talen

EROV: ENERGY LABS & SCIENCE BARS

Sun & Wind Energy Lab: Mobiele installaties, activiteitenkaarten en handleidingen die studenten in de leeftijd van 10 tot 18+ jaar introduceren in zonne- en windenergie. Medegefinancierd door Erasmus+ KA220 (€400.000). Meer dan 8.000 studenten bereikt; 72.734 individuen bereikt; al overgedragen naar Technotrailer (Antwerpen) en Fabriek Energiek (Zelzate). Toekomstige overdracht: ImpactMakers (Vlaanderen) en Eindhoven (NL). Afgestemd op de Europese Green Deal en het GreenComp-kader.
The Science Bars: Een debatvorm voor in de klas (gelanceerd in 2018) door HoGent, Howest en Arteveldehogeschool. Elke sessie van 2 uur bestaat uit: ~40 studenten, 2 onderzoekers, een moderator en een wetenschapscommunicator; er worden 5 uitdagende stellingen behandeld over onderwerpen zoals klimaatverandering, ondernemerschap en politieke participatie. Studenten stemmen, discussiëren en reflecteren. Kosten: €270/sessie. Meer dan 50 edities; jaarlijkse wachtlijst. Bram Braet demonstreerde de opzet live in Szczecin.

REGIO WEST-POMMEREN: EDUCATIEVE ACTIVITEITEN VOOR DE OFFSHORE WINDSECTOR

Het programma “Offshore Wind Workshops in Schools” introduceerde scholieren uit het voortgezet onderwijs in een van de snelst groeiende groene industrieën van Polen. Tijdens tien maandelijkse workshops onder leiding van experts uit de sector verkenden studenten de gehele waardeketen van offshore windenergie – van de basis van hernieuwbare energie en investeringsplanning tot funderingen, substations, bouw, exploitatie en energieopslag.

WORLD CAFÉ

De World Café Workshop vond plaats in de middag van dag 1 en werd geleid door professor Jarosław Korpysa van de Universiteit van Szczecin. Het doel was om deelnemers aan het SEE-project ervaringen te laten uitwisselen en effectieve onderwijsbenaderingen te identificeren die verantwoord en innovatief ondernemerschap stimuleren.

De workshop opende met een presentatie van professor Korpysa, die liet zien dat duurzaamheid een strategische noodzaak is geworden in Polen en in heel Europa. De deelnemers kregen in teamverband een vraag over duurzaamheid en ondernemerschapsonderwijs. Via een roterende opzet werden gerichte discussies met diverse perspectieven uit alle partnerregio’s gevoerd. De workshop resulteerde in praktische aanbevelingen om de duurzaamheid en relevantie van het ondernemerschapsonderwijs te versterken en om langdurige samenwerking tussen universiteiten, docenten en externe belanghebbenden te stimuleren.

STUDIEBEZOEKEN

WEST-POMMERS CENTRUM VOOR NASCHOLING VAN LERAREN (ZCDN)

De delegatie werd verwelkomd door directeur Urszula Pańka en haar team. Het West-Pommers Centrum voor Nascholing van Leraren (ZCDN) is een regionale onderwijsinstelling van de regio West-Pommeren, verantwoordelijk voor de continue professionele ontwikkeling van leraren van alle schooltypen in de regio. Extern consultant Krzysztof Jaworski nam de groep mee in een op de SDG’s gerichte workshop waarin de deelnemers een vraag kregen die duurzaamheid aan ondernemerschap koppelde. Elke groep had 60 seconden om hun antwoord te presenteren, wat zorgde voor een dynamische, snelle opzet die aanzette tot beknopte reflectie, geworteld in de specifieke context van elke partnerregio.

COGNITIEF NEUROWETENSCHAPPELIJK LABORATORIUM, UNIVERSITEIT VAN SZCZECIN

Het studiebezoek aan het Cognitief Neurowetenschappelijk Laboratorium bood deelnemers aan het SEE-project de kans om moderne methoden te verkennen voor het onderzoeken van cognitieve processen die verband houden met besluitvorming, creativiteit, aandacht en ondernemersgedrag. Tijdens het bezoek maakten de deelnemers kennis met onderzoeksinstrumenten die worden gebruikt om hersenactiviteit en cognitieve functies te analyseren, evenals met voorbeelden van hoe neurowetenschappelijke bevindingen worden toegepast in het onderwijs en de ontwikkeling van ondernemerschap.

AANBEVELINGEN VOOR HET ONTWIKKELEN VAN EEN DUURZAAMHEIDSCULTUUR ONDER DE ONDERNEMERS VAN MORGEN

Twee dagen in Szczecin gaven het SEE-partnerschap de reflectie dat er nog veel werk aan de winkel is op het gebied van duurzaam ondernemerschap. Tegelijkertijd herbergt Europa al een breed scala aan projecten, proefinitiatieven en praktijken die het navolgen en uitbouwen meer dan waard zijn.

DUURZAAMHEID IS NIET LANGER OPTIONEEL, HET IS NU EEN ZAKELIJKE NOODZAAK.

Duurzaamheid is niet langer een op waarden gebaseerde keuze, maar een structurele voorwaarde voor de bedrijfsvoering. De Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD) hervormt de rapportageverplichtingen voor duizenden bedrijven in heel Europa. ESG-criteria sturen kapitaalstromen in een andere richting. De offshore windsector, die in de presentatie van de goede praktijken van de regio West-Pomeranen naar voren werd gebracht, genereert nu al honderden banen voor professionals die beschikken over vaardigheden binnen de groene economie.

Goede praktijken die werden gedeeld door partners uit Italië, Frankrijk en België versterkten dezelfde boodschap: ondernemers die duurzaamheid negeren, missen niet simpelweg een kans – ze vergroten actief hun blootstelling aan risico’s.

SCHOLEN KUNNEN TRANSFORMATIEF ZIJN, MAAR ZE HEBBEN ECHTE ONDERSTEUNING NODIG.

Een van de duidelijkste en meest consistente boodschappen uit de vijf SEE-bijeenkomsten is dat scholen zowel het meest schaalbare instappunt zijn voor ondernemerschapsonderwijs, als de omgeving met de meeste beperkingen. Leraren zijn bereid – vaak oprecht enthousiast – maar ze hebben geschikte instrumenten, kaders, tijd en betrouwbare partners nodig om die motivatie om te zetten in de praktijk.

HET KRACHTIGSTE LEREN VINDT PLAATS WANNEER STUDENTEN ER ZELF EIGENAARSCHAP OVER NEMEN.

Binnen de goede praktijken die in Szczecin werden gedeeld, waren de meest overtuigende voorbeelden de situaties waarin studenten geen passieve ontvangers van kennis waren, maar de hoofdrolspelers van een echte ervaring.

WANNEER SCHOLEN EN DE INDUSTRIE SAMENKOMEN, ONTSTAAN ER NIEUWE MOGELIJKHEDEN.

De Poolse goede praktijk rond offshore windenergie liet zien hoe de connectie van schoolprogramma’s aan een tastbare, lokaal verankerde industrie de regionale economie actief hervormt. Studenten bestudeerden hernieuwbare energie niet louter in theorie: ze bezochten laboratoria en trainingscentra, namen deel aan debatten in de raadszaal van de stad en ontmoetten ingenieurs die werkten aan turbines die slechts een paar kilometer verwijderd van hun woonplaats werden geassembleerd. Deze nabijheid tot echte industriële activiteit maakte de link tussen onderwijs en werkgelegenheid zowel zichtbaar als geloofwaardig.

De Belgische goede praktijk Sun & Wind Energy Lab vult deze benadering aan door de hernieuwbare energiesector rechtstreeks naar het klaslokaal te brengen via een mobiele installatie waarmee studenten zonne- en windtechnologieën fysiek kunnen verkennen en testen. In beide gevallen leunden de programma’s niet op grote budgetten. Hun succes hing af van iets dat moeilijker te realiseren is: een duurzame, oprechte samenwerking tussen partners uit de industrie, lokale overheden en scholen, allemaal aligned rond een gezamenlijk educatief doel.

NEUROWETENSCHAP EN DESIGN THINKING BIEDEN NIEUWE KADERS.

Een expert voegde een dimensie toe die zelden aanwezig is in discussies over ondernemerschapsonderwijs: hoe de hersenen zelf omgaan met ondernemend denken. Een bezoek aan het Laboratorium voor Gedragseconomie, inclusief een eye-tracking-experiment, maakte dit perspectief op een onverwachte manier tastbaar. Het in real-time observeren van verschuivende blikpatronen in reactie op veranderende prikkels onderstreept een belangrijk inzicht: leren is niet louter de overdracht van inhoud, maar de actieve constructie van nieuwe neurale verbindingen. De meest effectieve programma’s voor ondernemerschapsonderwijs binnen het SEE-partnerschap belichamen dit principe consequent, zelfs wanneer ze dat niet expliciet in dergelijke termen verwoorden.

Het 5e Interregionale Beleidsleerevenement in Szczecin bevestigde dat het SEE-partnerschap een rijk en divers ecosysteem van benaderingen van duurzaam ondernemerschapsonderwijs heeft gecultiveerd. De gepresenteerde goede praktijken lieten niet alleen oprechte beleidsinnovatie op lokaal niveau zien, maar ook een gedeelde toewijding aan het idee dat het voorbereiden van de volgende generatie ondernemers systemische langetermijnveranderingen vereist.

Aanbevelingen voor het verbeteren van lokaal onderwijsbeleid:

Veranker duurzaamheid als een vakoverschrijdende competentie binnen de kaders van het ondernemerschapsonderwijs, en stem curricula en leerresultaten af op het EntreComp– (Europees competentiekader voor ondernemerschap) en GreenComp-kader (Europees competentiekader voor duurzaamheid) van de EU.
Investeer meer in de professionele ontwikkeling van leraren op het gebied van duurzaamheid en groen ondernemerschap door expertisecentra en opleidingsprogramma’s te versterken en regionale netwerken voor kennisdeling (waaronder internationaal via het SEE-projectnetwerk) te stimuleren.
Zet gestructureerde en langdurige partnerschappen op tussen de industrie en het onderwijs die ervaringsgericht leren mogelijk maken, voortbouwend op succesvolle modellen zoals het Poolse offshore wind-proefprogramma en het Belgische Sun & Wind Energy Lab.
Integreer en accrediteer schoolgebaseerde ondernemerschapsprogramma’s formeel binnen de kaders voor de overgang van school naar werk, voortbouwend op bewezen initiatieven zoals het Italiaanse Impresa in Azione en het B Corp School-programma om erkenning van de ondernemers- en duurzaamheidscompetenties van studenten te waarborgen.

Aanbevelingen voor effectief programma-ontwerp en overdracht:

Geef prioriteit aan ervaringsgericht, projectgebaseerd leren: Bewijs uit alle partnerregio’s laat zien dat praktijkgerichte benaderingen zorgen voor een diepere betrokkenheid, ondernemerscompetenties versterken en leiden tot duurzamere leerresultaten.
Ontwerp voor goedkope overdraagbaarheid: Goede praktijken zoals de Science Bars, de Business Marathon en Als ondernemerschap betekenis krijgt laten zien dat effectief ondernemerschapsonderwijs kan worden ingevoerd zonder substantiële financiële investeringen.
Versterk onderlinge samenwerking en sectoroverschrijdende samenwerking: Stimuleer duurzame verbindingen tussen studenten, scholen, universiteiten en bedrijven via mentoring, gezamenlijke projecten en kennisuitwisseling. Het B Corp-mentoringsmodel en de Letse partnerschappen tussen universiteiten en scholen bieden hiervan sterke voorbeelden.
Gebruik Design Thinking om programma’s voor ondernemerschapsonderwijs co-creëren, testen en verfijnen: Dit zorgt ervoor dat ze studentgericht blijven, inspelen op lokale behoeften en overdraagbaar zijn naar verschillende regionale contexten.